مهدویت پژوهی، دو نگرش مکتب واره و دکترینال(قسمت اول)

گسترش تعجیل آمیز استفاده از اصطلاحات جدیدی چون گفتمان و دکترین در معارف مهدوی، سبب شده است در شناساندن و عرضه معارف مهدوی، کژتابی هایی صورت پذیرد. پخش اول چکیده هدف اصلی این مقاله، تلاش برای ظرفیت سنجی دو رویکرد مکتب واره و دکترینال در مهدویت پژوهی است. گسترش تعجیل آمیز استفاده از اصطلاحات جدیدی […]

گسترش تعجیل آمیز استفاده از اصطلاحات جدیدی چون گفتمان و دکترین در معارف مهدوی، سبب شده است در شناساندن و عرضه معارف مهدوی، کژتابی هایی صورت پذیرد.

پخش اول

چکیده

هدف اصلی این مقاله، تلاش برای ظرفیت سنجی دو رویکرد مکتب واره و دکترینال در مهدویت پژوهی است. گسترش تعجیل آمیز استفاده از اصطلاحات جدیدی چون گفتمان و دکترین در معارف مهدوی، بدون توجه به پیشینه و استلزامات معرفتی و نظری آن ها، سبب شده است در شناساندن و عرضه معارف مهدوی، کژتابی­هایی صورت پذیرد.

 معارف مهدوی از معارف شریف وا مقدس دینی ـ اسلامی است که اقتضا می­کند از منظر روشی و معرفتی نیز در آن ها تأمل و احتیاط لازم صورت پذیرد. به نظر می رسد اصطلاح دکترین، به رغم کاربرد خاصش در مطالعات دین پژوهی غربی، ظرفیت های لازم را برای معرفی و ارائه معارف مهدوی ندارد؛ از این رو، شایسته است از  رویکردهای دیگری که مزایای بیشتری دارند، استفاده شود. در این زمینه، به نظر می رسد،  رویکرد «مکتب­واره» با وجود کلاسیک و قدیمی بودن، ظرفیت ها و قابلیت های بیشتری برای عرضه و شناساندن معارف مهدوی دارد.

کلید واژه ها: مهدویّت پژوهی، دکترین، مکتب، رویکرد دکترینال، رویکرد مکتب واره.

مقدمه

مهدویت، اعتقاد و باور اصیل دینی ای به شمار می آید که همواره در ادیان آسمانی به شیوه های گوناگونی مطرح بوده است. این آموزه، فرا رسیدن عصری موعود را بشارت می دهد که گشایش و پیروزی مؤمنان بر کافران و مشرکان، در آن رقم خواهد خورد. ادیان آسمانی همواره به این باور دعوت کرده و آن را سنتی اصیل معرفی نموده اند. در نگرش اسلامی نیز مهدویت، از  رویکردی کلان به آینده تاریخ حکایت می کند.

از این منظر، مهدویت ابعاد گوناگونی یافته و به منزله یک نظام فکری ـ عملی مطرح می شود. چنین نگرشی به مهدویت، بیانگر فراگیری چنین آموزه ای نسبت به عرصه های مختلف حیات بشری است. جامعیت چنین نگاهی، توجه به مبانی، اصول و دیدگاه های نظری و هنجاری و به بیان دیگر، نگاه درجه دوم به مهدویت پژوهی را ضروری می نمایاند.

به رغم نگرش سنتی به مهدویت به مثابه یک نظام جامع زندگی در عصر آرمانی، با فعال  شدن عرصه مهدویت پژوهی در چند دهه اخیر، نگرش اجمالی سنتی به این موضوع در حال بسط بوده و اعتقاد به آن، با  رویکردهای مختلفی مطرح می شود. یکی از  رویکردهای جدید به مهدویت که چند سالی است در کشور ما مطرح و دنبال شده است، نگرش «دکترینال» به این موضوع است. چنین اصطلاحی که برگرفته از نگرش های دین پژوهان مسیحی ـ غربی است، می کوشد مهدویت را نیز همانند یک اعتقاد جزمی ـ دینی یا «دگما»، به گونه ای که در اعتقاد مسیحی وجود دارد، عرضه کند.

البته نگرش ها و  رویکردهای دیگری نیز به دکترین وجود دارد که گاه از آن در قالب  رویکردی راهبردی یاد می شود. این  رویکرد نشان دهنده اعتقاد مهدویت، در قالب راهبردی کلان برای آینده است. از این منظر، دکترین مهدویت، راهبرد دینی ـ اجتماعی یک جامعه یا امت را بیان می کند.

این مقاله، ابتدا  رویکردهای عمده موجود به مهدویت پژوهی را بر رسی می­کند. برخی از این  رویکردها، صرفاً ظرفیت سنجی روش ها و  رویکردهای موجود در علوم رایج است. در نهایت نوشتار حاضر، بر دو  رویکرد مکتب واره و دکترینال متمرکز خواهد شد و امتیازات و ظرفیت های هر کدام از آن ها را برخواهد رسید. از دیدگاه این نوشتار،  رویکرد دکترینال فاقد ظرفیت های مورد نیاز برای طرح اعتقاد اسلامی مهدویت است؛ در نتیجه، ضرورت دارد با  رویکرد مکتب واره، مباحث مهدویت را برای انسان مشتاق و منتظر امروزی مطرح کنیم.

مهدویت اسلامی و ظرفیت های تبیینی برخی  رویکردها

مهدویت اسلامی چیست و آن را در چه قالب  هایی می­توان مطرح کرد؟ این پرسش از منظر روش شناسی مباحث مهدویت در تفکر اسلامی بسیار اهمیت دارد و هرگونه پاسخ به آن، تعیین کننده  رویکردهای بعدی به تفصیل و جزئیات مباحث مهدویت خواهد بود.

بی تردید، مهدویت در مرحله نخست، اعتقاد و آموزه ای دینی است؛ از این  رو، باید آن را از منظر اعتقادات و باورهای دینی بررسی کرد. مهدویت، در مجموعه باورهای کلان دینی قرار دارد و به این دلیل، نمی توان آن را از دیگر آموزه های دینی جدا کرد. ادیان، غالباً مجموعه منسجم و هماهنگی از آموزه ها و باورها را در برمی گیرند. این امر، در ادیان آسمانی ـ ابراهیمی بارز است. ادیان آسمانی دارای چنین انسجام درونی هستند؛ اما در طول تاریخ، در معرض انشعابات و تجزیه به مذاهب و فرق گوناگون قرار گرفته اند.

از این لحاظ، انسجام درونی در مذاهب موجود در ادیان مختلف، متفاوت است؛ بنابراین، انسجام درونی در یک دین را باید در مذاهب اصیل آن جست و جو کرد. دین دارای انسجام درونی، باید دربردارنده چگونگی نگرش به جهان هستی، تعریف ارزش ها و حقایق زندگی بشری و در نهایت، ارائه راهکارها، هنجارها و دستورهای لازم برای نیل به اهداف باشد.

دیدگاه  های مختلف درباره ادیان، پاسخ های گوناگونی به این عرصه­ها می­دهند. در نگرش اسلامی ـ برخلاف نگرش های مدرن سکولارـ دین، فراگیر است و عرصه­های اصلی زندگی بشری را در بر می گیرد؛ بنابراین، باور و اعتقاد به مهدویت، بخشی از نگرش کلان دینی را شامل می شود.

چنین عرصه­ای با دیگر بخش های دین کاملاً در ارتباط است و تجلی بخش زندگی آرمانی به شمار می آید. مهدویت، از این جهت، نگرش اسلام به آینده جهان را بیان می کند و بخش کلانی از فلسفه نظری تاریخ در نگرش اسلامی است. در  رویکردهای علمی معاصر، مهدویت را می­توان از منظرهای مختلفی مطرح کرد.  رویکردهای مهم و قابل طرح در موضوع مهدویت را می­توان بدین شرح مطرح ساخت:

الف. مهدویت به مثابه یک ایدئولوژی

ایدئولوژی در جهان معاصر، از رایج ترین اصطلاحات به شمار می آید. طرح نگرش ها و ایده­های مختلف در قالب یک ایدئولوژی و حرکت های سیاسی ـ اجتماعی متعاقب آن ها، موجب کاربرد روزمره آن میان مردم و حتی میان جریان های علمی ـ آکادمیک شده است. در سال های نخست پس از انقلاب اسلامی، اصطلاحات جهان بینی و ایدئولوژی در مفاهیم و سیاق دینی مطرح شد.[۱]

جهان بینی در چنین سیاقی، بعد نظری نگرش دینی و ایدئولوژی و بعد هنجاری و دستوری آموزه­های دینی را بیان می کند. استاد مطهری و نیز برخی دیگر، چنین برداشتی از ایدئولوژی داشته اند؛ اما به مرور زمان، با توجه به غلبه صبغه بشری بودن ایدئولوژی ها، عملاً در مباحث دینی، از ایدئولوژی استفاده نمی­شود.

ایدئولوژی در متون اجتماعی، بیانگر الگوهای عقاید و اظهارات نمادینی است که جهان را تفسیر و ارزیابی می‎کنند. هدف ایدئولوژی، شکل دادن، بسیج، هدایت، سازمان دهی و توجیه اشکال خاص راهکار و اعتراض به دیگران است. نخستین بار، آنتونی دو تریسی[۲]، نویسنده فرانسوی در سال ۱۷۹۶م این اصطلاح را برای مطالعه نظام مند، انتقادی و احساساتی خاستگاه های عقاید به کار برد.[۳]

طبق گزارش دایره المعارف فلسفی روتلج، ایدئولوژی در دو معنای منفی و مثبت به کار رفته است. در معنای نخست، بیانگر ایده (سیاسی) خاص و به لحاظ تاریخی، تحریف شده ای است که روابط خاص سلطه را تقویت می کند. چنین  رویکردی به ایدئولوژی، در مباحث کارل مارکس نیز مطرح شده است. وی ایدئولوژی را آگاهی کاذب و برآمده از روابط سلطه طبقاتی می دانست. اما ایدئولوژی در معنای دوم، بیانگر مجموعه­ای از نمادها و ایده­های فرهنگی به شمار می آید که انسان ها برای تلقی، درک و ارزیابی واقعیت های سیاسی و اجتماعی و اغلب به صورت یک چارچوب نظام مند به کار می­برند؛ معنای دوم ایدئولوژی خنثا است.

گاه کاربرد ایدئولوژی در اصطلاح مارکس و نیز مانهایم مقایسه می شود. از نظر مانهایم، ایدئولوژی برابر «اوتوپیا» قرار دارد. اوتوپیا از جانب مردم و ایدئولوژی از جانب هیأت حاکمه اتخاذ می‎شود. اوتوپیا، شکل آرمانی و ایدئولوژی، شکل محافظه کارانه دارد. از دیدگاه وی، اصطلاح «ایدئولوژیک» برای نوع خاصی از «کژتابی»[۴] کاربرد دارد که از «عهده توضیح و تحلیل واقعیت‎های جدید مربوط به یک موقعیت برنیاید» و نیز «بکوشد با اندیشیدن به آن واقعیت‎ها به شیوه نامناسب، آن ها را کتمان کند». در نگرش مانهایم، متمایز کردن ایدئولوژی‎ها از اوتوپیا همیشه کار ساده‎ای نیست؛ زیرا هر دو فراسوی واقعیت کنونی هستند.[۵]

به هر حال، تاکنون ـ به رغم اطلاق ایدئولوژی بر خط مشی­ها و قوانین اسلامی ـ گرایش خاصی برای به کار گرفتن این اصطلاح در مباحث مهدویت مشاهده نشده است. شاید بار معنایی بشری و گاه منفی آن باعث شده است از کاربرد این اصطلاح در مباحث مهدویت خودداری شود.

ب. مهدویت به مثابه پارادایم

 رویکرد نظری ـ روشی دیگری که احتمال دارد در مباحث مهدوی مطرح شود، رویکرد پارادایمی است. البته تاکنون، همانند کاربرد ایدئولوژی، از اصطلاح پارادایم در مباحث مهدویت استفاده نکرده اند؛ اما با توجه به غلبه این اصطلاح در علوم انسانی، شایسته است ظرفیت های آن در مباحث مهدوی نیز بررسی شود.

پارادایم، معمولاً به «نمونه» یا «سرمشق» ترجمه می شود. تامس کوهن از نظریه­پردازان اصلی  رویکرد پارادایمی است. نظریه وی در واکنش به «جزم گرایی» موجود در مکاتب «پوزیتویستی» و «تعمیم گرایانه» شکل گرفت. از نظر او، ماهیت علم، به جای استواری، بر واقعگرایی ذاتی دانش، بیشتر محصول اوضاع اجتماعی است. اوضاع اجتماعی، سنت های خاص علمی را می سازد که از آن ها می­توان به پارادایم تعبیر کرد. او پارادایم را در دو معنا به کار برده است:

۱. مجموعه باورها، ارزش ها و روش های فنی که اعضای یک جامعه علمی بر اساس آن ها فکر و عمل ­کنند؛

۲. اشاره به اجزای مجموعه معینی از معما گشایی های شناخته ای که به منزله سرمشق یا مثال به کار می رود و می تواند همچون شالوده ای برای حل معماهای باقی مانده علم، جانشین قواعد صریح حل معما شود.

معنای اول، جامعه شناختی و معنای دوم از نظر فلسفی عمیق تر است.[۶] پارادایم، در این  رویکرد بر دو اصل متکی است:

۱. شکل گیری علم در قالب سنت های رایج جامعه؛

۲. محوریت مدل های پذیرفته شده در یک پارادایم در پیشبرد تحقیقات علمی. از این نظر، علم، نه بر قواعد فنی ثابت و تغییرناپذیر، بلکه بر مدل های پذیرفته شده در یک جامعه مبتنی است.

در این  رویکرد، پارادایم کلان می نماید. هر پارادایمی در درون خود، تئوری های خرد و کلان متعددی دارد که در علوم رایج هر دورانی مطرح هستند. با فروریختن پارادایم، این تئوری ها نیز خودبه خود دچار دگرگونی می­شوند. در واقع کوهن در کتاب ساختار انقلاب  های علمی، می کوشید ماهیت تحول در علم را تبیین کند. از این نظر، هنگامی در علم، انقلاب رخ می دهد که پیش فرض ها و اصول مسلم گرفته شده در آن پارادایم و تئوری های خدشه ناپذیر آن، محل تردید قرار گیرد و کارآیی آن زیر سؤال رود. در این صورت، زمینه برای ایجاد پارادایم جدید فراهم می شود.

به نظر می­رسد دستیابی به پارادایم در علوم طبیعی، آسان تر از علوم انسانی ­باشد. در علوم انسانی، اتفاق نظر در مفاهیم و نگرش ها غالباً کمتر است و در نتیجه، شکل گیری یک پارادایم مسلط در آن و تداوم آن غالباً دچار مشکل می شود. در واقع، پارادایم ها در عرصه علوم انسانی کوتاه مدت و متکثر هستند. نسبیت و ناکافی دانستن منطق در علم را می­توان دو نتیجه عملی تفکر پارادایمی دانست.[۷]

استفاده از  رویکرد پارادایمی در مباحث مهدویت و تعبیر «پارادایم مهدویت» درست نیست. مهدویت، پیش از آن که محصول توافق و اتفاق نظر میان انسان ها باشد، آموزه­ای وحیانی به شمار می آید که در نصوص دینی بر آن تأکید شده است؛ از این رو، مهدویت به پذیرش یا مخالفت بشری وابسته نیست و در نتیجه دگرگون ناپذیر است. البته در نوع تلقی­های خاصی از مهدویت در ادوار مختلف، امکان دارد  رویکرد پارادایمی، کارآیی­هایی داشته باشد.

 از این منظر، هر دوران از تلقی­های خاص خود، از مهدویت حکایت می کند که حاصل توافق و درک مشترک مردمان آن دوران از مهدویت است. البته می توان  به رویکرد پارادایمی از این جهت توجه کرد؛ اما تأکید بر فراگیری و فرا بشری بودن آن، مانع از کاربرد کامل این  رویکرد در مباحث مهدویت است.

ج. مهدویت به مثابه گفتمان

در تعابیر اخیر مباحث مهدویت، گاه از «گفتمان» سخن به میان می آید.[۸] در غالب موارد به کار رفته، به نظر می رسد معنای عمومی و غیرتخصصی گفتمان[۹] بیشتر مورد نظر بوده است. گفتمان، در این معنا با معنای لغوی آن، به مفهوم گفت و گو و دیالوگ بیشتر به کار می رود؛ اما در متون تخصصی،  رویکردی جدید در تحلیل پدیده­های انسانی است.

تحلیل گفتمان در دو دهه اخیر، در پی تحولات فکری و نظریه پردازی در سده بیستم میلادی در عرصه­های مختلف علوم انسانی ظهور کرده و کاربرد وسیعی یافته است. گسترش گرایش به استفاده از مباحث گفتمانی در علوم انسانی، به نارضایتی فزاینده از جریان اصلی رهیافت های پوزیتویستی در علوم اجتماعی و تضعیف سیطره آن بر رشته­هایی چون علم سیاست و جامعه شناسی برمی­گردد.

رهیافت تحلیل گفتمانی به صورت کلان، تلاشی است برای تبیین نشانه شناسانه چگونگی شکل گیری معانی و دیدگاه ها در نظام دانایی موجود در عرصه اجتماعی. گفتمان در این نگرش، مجموعه­ای از احکام، گزاره­ها و اصول مسلم گرفته شده را در برمی­گیرد و بر تمام زندگی بشری اشراف دارد. شاید برخی ابعاد یک گفتمان مورد توجه و آگاهانه باشد؛ اما برخی ابعاد آن مسلم گرفته می شود و غالباً مورد تفطن نیست.

شاخص اصلی گفتمان ها، بی­ثباتی و تحول پذیری آن ها در فرآیندهای اجتماعی است؛ از این رو، حقیقت­ها در درون گفتمان ها، معنا می گیرد و با زوال گفتمان های پیشین و شکل گیری گفتمان های جدید، تغییر می­یابد؛ از این رو، گفتمان ها به پارادایم ها مشابهت دارند. در تحلیل گفتمانی، سعی می­شود چگونگی معنایابی نشانه­ها و دال ها در یک گفتمان که به صورت یک فصل بندی کنار هم جمع شده­اند، کشف گردد.[۱۰]

سرآغاز مباحث گفتمانی را می­توان در گسترش مطالعات زبان شناختی در آغاز قرن بیستم و تأسیس دانش نشانه شناسی، به ویژه آموزه­های فردیناند دوسوسور در شکل گیری دانش نشانه شناسی دانست. از نظر او، نشانه­شناسی علم پژوهش، در نظام های دلالت معنایی است و زبان نظامی از نشانه­ها به شمار می آید که عقاید را بیان می­کند. یورگنسن و فیلیپس سه دیدگاه مختلف از نظریه­های گفتمانی متأخر را در کتاب خود بررسی کرده­اند که عبارت است از: تحلیل گفتمان لاکلا و موفه، تحلیل انتقادی گفتمان و روان شناسی گفتمانی. یورگنسن و فیلیپس چهار ویژگی کلی برای نظریه­های گفتمانی برشمرده­­اند.[۱۱]

۱. رهیافت انتقادی از دانش مسلم گرفته شده؛

۲. ویژگی تاریخی و فرهنگی پدیده­ها؛

۳. رابطه دانش و فرآیند اجتماعی؛

۴. رابطه دانش و کنش اجتماعی.

هوارث نیز در مقاله­ای درباره گفتمان، سه مبنای کلی برای نظریه­های گفتمانی مطرح کرده که عبارتند از:

۱. نقد «فراروایت»[۱۲] برگرفته شده از لیوتار؛

۲. «ضد مبنا گرایی»[۱۳] ریچارد رورتی؛

۳. «جوهر ستیزی»[۱۴] در نظریه شالوده شکنی ژاک دریدا.[۱۵]

این مبانی، در تفکر سیاسی اسلامی پذیرفته نیستند. تفکر اسلامی به تبع سنت فکری ـ عقلی ارسطویی، مبنا گرا، جوهرگرا و در نتیجه دارای روایت کلان است. نص و عقل، در این تفکر، دو معیار بشری برای دستیابی به حقایق ثابت جهان هستی اند. تفکر و عملکرد مسلمانان بر اساس راه درست و پیام الهی برای بشر است. برخی از محققانی که از این رهیافت در تحلیل اندیشه اسلامی استفاده کرده ­اند، به ناسازگاری مبانی تحلیل گفتمانی با ساختار تفکر اسلامی اعتراف نموده­اند؛ [۱۶]پس در کل، نمی­توان در مباحث مهدویت از  رویکرد تحلیل های گفتمانی استفاده کرد.[۱۷]

د. مهدویت به مثابه نظریه کلان

گاه از مهدویت در قالب نظریه ای کلان، سخن گفته می­شود. نظریه به مجموعه عبارت هایی گویند که نسبتاً مجرد و عمومی است و در داخل یک علم، کلیت واحد و قابل فهم را تشکیل می دهند و در تعیین بعضی از وجوه زندگی جمعی به کار برده می­شود. در این صورت، نظریه دربردارنده تعابیری منظم درباره واقعیت­های عینی بر اساس سیستمی منطقی است. نظریه­ها با به کارگیری مفاهیم و متغیرها روابط بین پدیده­ها را بیان می کنند.

علم، متشکل از مجموعه نظریه­ها است؛ یعنی در هر علم، امکان دارد نظریه­های مختلف وجود داشته باشد. نظریه­ها، گاه تجربی و گاه بیانگر روابط خاصی در عرصه ذهنی و اندیشه ای هستند. نظریه­های تجربی به صورت «استقرایی» و نظریه­های اندیشه ای به صورت «قیاسی» شکل می­گیرند. در کل، نظریه، تلاشی است برای بیان روابط خاصی بین امور مختلف؛ این امور یا در عرصه ذهنی مطرح می­شوند یا در عرصه خارجی؛ بدین سبب نظریه­ها به دو گونه بنیادین تجربی و قیاسی تقسیم پذیر هستند.[۱۸]

نظریه کلان یا «فرا نظریه»[۱۹] تعاریف متعددی دارد. گاه به معنای «مطالعه نظریه»، گاه به معنای «ارزیابی نظریه» و گاهی به معنای «استراتژی های جهت یابی شده» به کار رفته است.[۲۰] فرا نظریه یا نظریه کلان، مجموعه نظریاتی را گویند که درون خود، نظریه­های فرعی دیگری نیز دارند. فرا نظریه را می­توان با ایده برنامه­های پژوهشی ایمره لاکاتوش مقایسه کرد. او تلاش می­کرد علم را شامل مجموعه نظریه­هایی برشمرد که در کل، یک برنامه پژوهشی را شکل می­دهند.

در این نگرش، مجموعه نظریه­های موجود در یک دانش، هویت بخش آن علم هستند. وجه ارتباطی مجموعه نظریه­ها، آن است که همگی پیرامون یک یا چند نظریه­ محوری تجمع یافته­اند. هر گونه اشکال و نقضی غالباً به نظریه­های پیرامونی سوق داده می­شود، تا نظریه ­محوری، اعتبار خود را از دست ندهد. تحول علم با نقض نظریه های محوری شکل می­گیرد.[۲۱]

آموزه مهدویت ممکن است در قالب یک نظریه کلان مطرح شود. در طرح مهدویت در قالب یک نظریه کلان، باید توجه داشت که مباحث مهدویت، ترکیبی از مباحث متشکل از نصوص دینی و تحلیل های بشری است. در واقع، نص دینی، در کانون نظریه قرار می­گیرد و تحلیل ها و برداشت های بشری به تبیین آن ها می­پردازند. از این رو، معارف مهدوی با گسترش دانش و فهم بشری، افق های جدیدی را شامل می شود و بسیاری از یافته­های پیشین در معرض تفصیل های جدید قرار می­گیرد. چنین منطقی می­تواند ماهیت افزایش فهم بشری را در طول زمان توضیح دهد. تحول معارف مهدوی از این حیث، تحول در عرصه اجمال و تفصیل و اصلاحات موردی است.

مهدویت در قالب یک کلان نظریه طرح و پی گیری می شود؛ اما به نظر می­رسد به دلیل پیوستگی و تنیدگی مباحث مهدویت با معارف کلان دینی، نمی­توان مهدویت را از آن ها جدا کرد. انتزاع مهدویت و طرح آن در قالب یک نظریه کلان، زیرساخت های نگرش دینی را تحت الشعاع قرار می­دهد. البته نگرش به مهدویت در قالب یک نظریه کلان، آن را به نگرش مکتب واره نزدیک می­سازد؛ با این تفاوت که در نگرش مکتب واره، مبادی و پیش فرض ها و مسلمات مباحث مهدوی نیز به گونه مستقیم در نظر گرفته می شود؛ در حالی که چنین توجهی در نظریه کلان، غیرمستقیم است. به بیان دیگر، نگرش کلان نظریه به مهدویت، جامعیت و شمولیت موجود در نگرش مکتب واره را ندارد.

مهدویت به مثابه دکترین

الف. تعاریف و دیدگاه ها

در چند سال اخیر، از دکترین مهدویت نیز سخن گفته شده است. طراحان چنین نگرشی، می کوشند آن را به مثابه نگرشی کلان به آینده بشری مطرح کنند. آنان، گاه برای چنین تعبیری دکترین را با نظریه جامع مقایسه می کنند. برای نمونه، درباره دکترین مهدویت آمده است:

منظور از دکترین مهدویت، مجموعه آموزه­هایی است که بر محور مهدویت می­باشد و می­توان از آن آموزه­ها، چه پیش از عصر ظهور و چه پس از عصر ظهور، در ارائه راه حل­های کاربردی و طرح نظریه­های راهبردی در حوزه های متفاوت، استفاده کرد. در تفکر و نظام فکری مسلمانان، دکترین مهدویت، شاخصی انسجام بخش و سامان دهنده است که در بسیاری از نظریه پردازی­ها و ارائه الگوهای فکری می تواند حضور داشته باشد.[۲۲]

طبق این نظر، دکترین در کاربرد دینی، بیانگر اعتقادی بنیادین و اصیل، امری بدیهی و فوق چون و چرا، دارای مبنای استوار در متون دینی، مورد اعتقاد مؤمنان و دارای جنبه عملی و راهبردی است؛ مانند: «دکترین بودا»، «دکترین مایا» و «دکترین مهدویت». منظور از آن در اسلام، آموزه یا آموزه­های اعتقادی و کلامی است که هم اصیل و بنیادین است و هم جنبه راهبردی دارد. در نهایت، دکترین با اضافه شدن به اعتقاد مهدویت، بیانگر معانی فلسفه، مکتب فکری و نوعی گرایش است.[۲۳]

در تعریفی دیگر، دکترین مهدویت معانی ذیل را در بر می گیرد:

۱. دکترین مهدویت؛ یعنی نگرش به مقوله مهدویت به مثابه یک آموزه جامع و فراگیر و یک موضوع راهبردی و استراتژیک؛

۲. مجموعه آموزه هایی به شمار می رود که بر محور مهدویت است و می توان از آن آموزه ها در ارائه راه حل های کاربردی و طرح نظریه های راهبردی در حوزه های متعدد استفاده کرد؛

۳. آموزه هایی ویژه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که تفسیری راهبردی از حوزه اساسی حیات بشری، همچون انسان شناسی، سیاست، اقتصاد، جامعه، حکومت، روابط بین الملل و… ارائه می دهد. در حقیقت نوعی اندیشه  سازوکار آرمانی و در عین حال تحقق پذیر و جهان شمول برای نجات و به زیستی حیات بشر، بر مبنای احیا و تجدید اسلام نبوی و علوی است.

در نهایت، در تعریف این دکترین آمده است:

دکترین مهدویت، نظریه جامع و کامل برای تشکیل جامعه ای مطلوب و تفسیری راهبردی از حوزه های مختلف زندگی انسان است؛ دکترین مهدویت، تصویر و طراحی کامل و فراگیر جامعه موعود و بیان ویژگی ها، برنامه ها، اهداف، استراتژی، خط مشی و تعالیم و آموزه های گوناگون آن است. در این نگرش و رویکرد، باید به دقت جایگاه سیاست، فرهنگ، اقتصاد و اجتماع، تبیین و رابطه و تعامل آن ها با یکدیگر روشن شود.[۲۴]

شاخص های دکترین مهدویت از این منظر عبارت است از:[۲۵]

ـ تفسیر راهبردی از عرصه های اساسی حیات بشر؛

ـ نگرش جامع و کامل به مسائل جامعه؛

ـ ریشه یابی کاستی ها و دشواری های طولانی مدت زندگی بشری؛

ـ راه حل های عملی و کاربردی برای ریشه کنی آن ها؛

ـ سامان بخشی و برقراری تعامل صحیح میان ارکان مختلف جامعه؛

ـ ارائه الگویی متعالی و مطلوب از زندگی سیاسی و برقراری پیوند دو سویه میان دنیا و آخرت.

چنین نگرشی به دکترین مهدویت، در دیدگاه افراد دیگر نیز مطرح شده است.[۲۶]نتیجه نگرش های مطرح درباره نگرش دکترینال به مهدویت، تأکید بر اهمیت آن در آموزه­های اسلامی و نیز نقش آن به منزله نظریه ای جامع و کلان است. هرچند نکته نخست کاملاً درست است، به نظر می­رسد اصطلاح دکترین، رسایی لازم در ایفای بخش دوم؛ یعنی مهدویت به مثابه نظریه جامع را ندارد.

ب. نقد و بررسی  رویکرد دکترینال

برخلاف نگرش های مطرح شده در بعد جامعیت نظری  رویکرد دکترینال، به نظر می­رسد استفاده از این  رویکرد، فاقد ظرفیت لازم برای تبیین جامع معارف مهدوی باشد. پیش از ورود به استدلال و مناقشه نظری، ذکر این نکته ضرورت دارد که فارغ از درستی یا نادرستی، مفید یا مضربودن استفاده از  رویکرد دکترینال، کاربرد  رویکردهای مطرح در ادبیات رایج جهانی، ­باید همراه بومی سازی صورت پذیرد.

در طول سده گذشته، به دلیل سیطره و هژمونی (چیرگی) فرهنگ و تمدن غربی بر جهان اسلام، اصطلاحات و تعابیر بسیاری از غرب وارد ادبیات سیاسی ـ اجتماعی و فرهنگی جهان اسلام و ایران شده است. این اصطلاحات در بسیاری از موارد، به صورت تقلیدی و بدون تأمل نظری به کار می­رفته است؛ اما در مواردی نیز که با تأمل قبلی و بررسی سازگاری یا ناسازگاری آن با میراث اصیل اسلامی همراه بوده و سعی شده تا اصطلاحات وارداتی، به صورت بومی بازسازی شوند؛ نمونه­های آن را می­توان در تعابیری چون تحزب، مردم سالاری و مجلس قانونگذاری یافت.

در این موارد به جای استفاده از تعابیر غربی چون پارتی، دموکراسی و پارلمان، معادل های مناسب فارسی برای آن ها به کار گرفته شده است؛ از این رو ـ به ویژه در مباحث شریف و مقدسی چون مهدویت اسلامی ـ توجه به این نکته، ضرورت بیشتری می طلبد. به ویژه گاه چنین تعبیری را حوزویان و متولیان اصلی حفظ میراث اصیل اسلامی به کار می برند؛ از این رو، مناسب است برای استفاده از این  رویکرد، طبق تلقی ای که از آن صورت می­پذیرد، برای آن، معادل فارسی مناسب ارائه شود. برای این منظور، استفاده از تعابیری چون آموزه، نظریه و امثال آن ها، پیشنهاد می شود. استفاده از اصطلاح دکترین، بدون ترجمه و معادل سازی آن، مانع حفظ ادبیات رایج و تعابیر اسلامی موجود می­شود.

اما گذشته از نکته صوری و لفظی در کاربرد دکترین، به نظر می­رسد در ادبیات علمی معاصر، دکترین در معنای مورد نظر ترویج کنندگان ایده «دکترین مهدویت» به کار نرفته است. تلقی از دکترین، به مثابه نظریه ای جامع و کلان، در متون علمی موجود رواج ندارد. نگاهی به کاربردهای این اصطلاح در ادبیات علمی معاصر، بیانگر این واقعیت است.

دکترین در فرهنگ وبستر چنین تعریف شده است:

۱. آموزه، دستورالعمل؛

۲. آنچه آموخته شده است؛

۳. اصل یا موضوع و یا مجموعه­ اصول در یک شاخه دانش یا یک نظام اعتقادی ـ دینی؛

۴. اصل حقوقی که از طریق تصمیمات گذشته گرفته شده است؛

۵. اعلان سیاست بنیادین حکومت، به ویژه در عرصه روابط بین الملل.

دکترین در دایره المعارف لینوکس نیز چنین تعریف شده است:[۲۷]

۱. دکترین اغلب درباره مجموعه اعتقادات دینی ـ به ویژه اعتقاداتی که کلیسا مطرح کرده است ـ به کار می رود؛

۲. درباره اصل حقوقی در سنت های حقوقی ـ عرفی که طی تاریخ تصمیمات گذشته شکل گرفته اند، به کار می رود؛

۳. درباره سیاست خارجی، شامل مجموعه قواعد بنیادینی است که در اجرای سیاست خارجی هر کشوری اعمال می شود. از این رو، دکترین، هماهنگی فراخی را بیان می کند که طی حجمی از اقدامات و اعمال درست تلقی شده است. دکترین در این معنا، همواره ابتکارات رهبر سیاسی خاصی را بیان می کند که به نام وی خوانده می شود؛ مثل: «دکترین مونرئه» و «دکترین آیزنهاور». در امریکا مرسوم است هر رئیس جمهور برای خود دکترینی داشته باشد؛

۵. گاهی دکترین تنها به مثابه واژه ای بلندپروازانه، برای یک شعار به کار می رود؛

۶. همچنین درباره مفهومی از یک فرآیند عملیات پیچیده در جنگ به کار می رود. نمونه بارز آن «دکترین تاکتیکی» است که در آن، مجموعه ای از مانورها، نیروها و تسلیحات خاص به مثابه رهیافتی پیش فرض در حمله خاص به کار گرفته می شود.

با توجه به کاربرد واژه دکترین، در آموزه­های اعتقادی، واژه دیگری در زبان انگلیسی به صورت «indoctrination» ساخته شده که در مقابل واژه تعلیم «education»، به معنای القای یک ایده یا اندیشه در مخاطب و بیانگر پذیرش انفعالی او است. به لحاظ ریشه شناختی، واژه دکترین از کلمه لاتین «didache» به معنای گرفتن و دریافت کردن گرفته شده است. در متن یونانی عهد جدید نیز دو واژه برای دکترین به کار رفته: «didache» و «didaskalia».

هر دو واژه به معنای آموزه، دستور، تعلیم و تبیین به کار رفته­اند. در انجیل آمده است که مسیح دکترین را می آموزد.[۲۸] از این دیدگاه، دکترین واقعی، از آن خدا است. از حضرت مسیح نقل شده است که «دکترین من مال من نیست؛ بلکه به خداوند تعلق دارد که مرا فرستاده است».[۲۹]

واژه دکترین در نسخه جیمز کینگ عهد عتیق، شش بار و معمولاً در ترجمه واژه عبری «leqakh» به معنای دستور یا در معنای دقیق تر «آنچه باید دریافت شود»، به کار رفته است. این واژه در متن عهد جدید جیمز کینگ نیز بیش از پنجاه بار به کار رفته که اغلب درباره تعلیم یا دستورهای عیسی مسیح و کمتر درباره تعالیم دیگران به کار رفته است. دکترین در کاربرد مفرد، تنها به تعالیم مسیح اطلاق شده و در کاربرد جمع، درباره تعالیم دیگران که باطل شمرده می شوند، به کار رفته است.[۳۰]

در دایره المعارف دین الیاده نیز برای دکترین دو معنای اصلی مطرح شده است. به عقیده ریچارد کامستاک، نویسنده مدخل دکترین این دایره المعارف، بیشتر واژه نامه ها برای واژه دکترین دو معنای مرتبط با هم ذکر کرده اند: «بر اساس معنای نخست، دکترین، تأیید یک حقیقت است. و طبق معنای دوم، دکترین، یک تعلیم به شمار می آید.»[۳۱]

از نظر وی دو معنای دکترین جمع پذیر هستند؛ زیرا تأیید چیزی به منزله یک حقیقت، شیوه ای برای تعلیم آن است و چیزی که آموزش داده می شود، معمولاً حقیقی تلقی می گردد. دو معنای دکترین، صریح و مطابقی به شمار می آیند؛ اما دکترین، تداعی­های معنایی دیگری نیز دارد. تداعی معنای نخست، بُعد فلسفی آن است. دکترین، به مثابه بیان حقیقت، قالبی فلسفی دارد؛ اما به منزله یک تعلیم، رنگ عملی­تری به خود می گیرد.

به عقیده کامستاک، هیچ کدام از دو معنای صریح این واژه، بیانگر نظریه جامع بودن دکترین نیست. ابعاد فلسفی حقیقت در معنای نخست، ظرفیت های تأمل عقلانی را دارد. البته چنین معنایی الزامی نیست.  رویکردهایی که دکترین را می پذیرند، اما مخالف استدلال ها و نگرش های عقلانی هستند، تنها بر بُعد دینی ـ وحیانی آن تمرکز می­کنند و بدین سبب، تنها به شیوه وحیانی ـ نقلی تمسک می­­جویند. دکترین در این سیاق، چنان که وی نیز یادآور شده، بیشتر در سیاق یهودی و مسیحی به کار رفته است. در دایره المعارف کاتولیک آمده است که این اصطلاح، در سنت مسیحی برای «تعالیم مذهبی شفاهی»[۳۲] یا «تبشیرهای انجیل»[۳۳] به کار می­رود.[۳۴]

به عقیده وی، در سنت اسلامی، به جای دکترین از اصطلاح راهبردی کلام استفاده می­شود. وی اعتقاد دارد در اسلام، عنصر دکترینال تابع قضاوت ها درباره رفتار اخلاقی و عبادی است:

واژه کلام، به نوعی تفکر بسیار نزدیک دلالت دارد که واژه های انگلیسی دکترین والهیات به آن اشاره می کنند. کلام، از نظر لغوی یعنی«حرف» یا «سخن» و قرآن، کلام خدا تلقی می شود. با گذشت زمان، کلام؛ مانند واژه انگلیسی دکترین، هم به معنای یک حقیقت واحد و هم به معنای نظام حقایق به کار رفته و نقش مهمی را در تاریخ سنت اسلامی ایفا کرده است.[۳۵]

دکترین در متون فلسفه علم و روش شناسی نیز در معنایی مترادف با نظریه یا فرا نظریه به کار نرفته است. دکترین هم عرض اصطلاحاتی چون نظریه، تز، فرضیه و پارادایم نیست. دکترین، بیش از آن که بُعد روش شناختی داشته باشد، بیانگر بعد راهبردی و اعتقادی است. هیچ کدام از متون مربوط به این زمینه از دکترین چنین تلقی ای نمی کنند. کسانی که دکترین را به معنای نظریه کلان و جامع، در نظر می گیرند، عملاً معنای جدیدی را در آن وارد می­کنند و اصطلاح جدیدی می­آفرینند.

از این نظر، استفاده از دکترین، به مثابه نظریه جامع، امری خودساخته خواهد بود و باید برای جا افتادن آن در ادبیات رایج، تلاش کرد. در اصطلاح سیاسی، دکترین به برنامه­ها و خط مشی­های سیاسی ـ اجرایی نامزدهای ریاست جمهوری در امریکا اطلاق می­شود. در علوم نظامی نیز گاه به صورت تاکتیک از دکترین استفاده شده است.

اصطلاح دکترین مهدویت ـ بنابر توضیحاتی که گذشت ـ بیانگر بُعد اعتقادی و تصدیقی آن به مثابه باوری دینی ـ اسلامی است. باورهای دینی به صورت اعتقاد هستند؛ اما ظرفیت استدلالی و نظریه­پردازی دارند. آموزه­های دینی به تناسب جایگاهشان در نظام اعتقادی دینی، ظرفیت های تبیینی ـ نظریه­پردازی مختلفی دارند. مهدویت اسلامی، آموزه ای کلیدی است که در این زمینه ظرفیت های بالایی دارد؛ اما برای بیان چنین ایده­ای در قالب دکترین، ضرورتی وجود ندارد.

می­توان نظریه­پردازی درباره مهدویت را به صورت جامع تری با  رویکردهای دیگری نیز بیان کرد. با وجود این  رویکردها، برای وضع اصطلاح جدید یا استفاده نادرست از اصطلاحات موجود ضرورتی نیست. کاربرد اصطلاح دکترین مهدویت چنین است. می­توان به جای استفاده از این اصطلاح، با رعایت جنبه­های دیگر، از  رویکردهای دیگری استفاده کرد. به نظر می­رسد،  رویکرد مکتب­واره در برابر  رویکرد دکترینال، ظرفیت های بیشتری در این زمینه دارد.

البته اگر یکی از معانی دکترین را نگرش راهبردی بدانیم، می­توان از «راهبرد مهدویت» به جای دکترین مهدویت یاد کرد؛ اما این نگرش با معنای مورد نظر طرفداران کاربرد آن کاملاً متفاوت می نماید. تلقی دکترین مهدویت به مثابه نظریه ای کلان و جامع در درون خود، شامل نگرش های هستی شناختی، انسان شناختی و ابعاد دیگری است که نگرش راهبردی آن ها را دربرنمی­گیرد. عمده تمرکز نگرش راهبردی در باب مهدویت، ارائه استراتژی و خط مشی اجرایی برای فعالیت های آینده است.

این معنا در جای خود درست و معتبر می نماید؛ اما تقلیل معارف مهدوی به صرف بُعد  رویکرد راهبردی نیز در جای خود نقدپذیر است. در وضعیت کنونی، باید جامعیت معارف مهدوی را در عرصه­های مختلف تبیین کنیم. برخی از این ابعاد، تنها بعد شناختی و تبیینی دارند و ویژگی کاربردی یا عملی آن ها ضعیف است. نمی­توان چنین معارفی را با تقلیل معارف مهدوی به جنبه راهبردی آن، نادیده گرفت. در عمل نیز احتمال دارد ترویج دهندگان ایده دکترین مهدویت، چنین نگرشی نداشته­اند.

به نظر می­رسد استفاده از اصطلاح دکترین مهدویت در حوزه معارف مهدوی، به صورت تعجیلی و بدون تأملات قبلی لازم در این زمینه صورت گرفته باشد. فارغ از مناقشات صورت گرفته در این زمینه، مروری اجمالی به عناوین مقالات و منشورات با این عنوان، نشان می­دهد اصطلاح دکترین در آن ها تنها به صورت بزک شده و صوری استفاده گشته و بحث های مطرح شده در آن ها روش شناسی لازم را ندارد. گاهی کاربرد دکترین در عناوین برخی از این نوشته­ها، موجب ابهام و در مواردی نیز موجب کاستی وزانت علمی نوشتارهای موجود شده است؛ بنابراین، محققان معارف مهدوی باید با دقت و تأمل بیشتری از این نوع اصطلاحات استفاده کنند.

پی نوشت ها:

[۱] . برای نمونه دیدگاه های دکتر علی شریعتی در ارائه ایدئولوژی اسلامی بسیار اهمیت دارد. شهید مطهری نیز در کتاب جهان بینی اسلامی از تعبیر ایدئولوژی در سیاق دینی استفاده کرده است. وی ایدئولوژی را چنین تعریف می­کند: «یک تئوری کلی، یک طرح جامع و هماهنگ و منسجم که هدف اصلی آن، کمال انسان و تأمین همگانی است و در آن، خطوط اصلی و روش­ها، بایدها و نبایدها، خوب­ها و بدها، هدف ها و وسیله­ها، نیازها و دردها و درمان ها، مسؤولیت­ها و تکلیف­ها، مشخص شده باشد و منبع الهام تکلیف ها و مسؤولیت­هایی برای همه افراد بوده باشد» (ر.ک: انسان و ایمان، ص ۶۹ ـ۷۰، قم، صدرا، ۱۳۵۷ش).

[۲] . Antoine Destutt de Tracy

[۳] . David Miller (ed), The Blackwell Encyclopedia of political Thought, U.K, Blackwell, 1987, p 235.

[۴] . Distortion.

[۵] . لارین، خورخه، مفهوم ایدئولوژی، ترجمه فریبرز مجیدی، ص۱۴۰ ـ ۱۴۱، تهران، وزارت امور خارجه، ۱۳۸۰ش.

[۶] . کوهن، تامس، ساختار انقلاب  های علمی، ترجمه احمد آرام. ص ۱۷۴، تهران، سروش، ۱۳۶۹ش.

[۷]. سروش، عبدالکریم، درس هایی در فلسفه علم الاجتماع (روش تفسیر در علوم اجتماعی)، ص ۱۹۴، تهران، نی، ۱۳۷۴ش.

[۸]. مثلاً مؤسسه انتظار نور، برخی فعالیت های خود را در قالب گفتمان مهدویت، انجام داده است. همچنین مجموعه دیدگاه های آیت الله العظمی صافی گلپایگانی به نام گفتمان مهدویت منتشر شده است. در این سیاق از گفتمان تنها به معنای گفت وگو و برخلاف اصطلاح رایج، استفاده شده است.

[۹] . Discourse.

[۱۰] . See: David Howarth, Discourse.

[۱۱] . Jorgensen, Marianne & Philips, Louise, 2002, Discourse Analysis As theory & method, London, Sage Publications.

[۱۲] . Meta-narratives.

[۱۳] . Anti-foundationalism

[۱۴] . Anti-essentialism.

[۱۵] . دیوید هوارث، «گفتمان در: دیوید مارش و جری استوکر»، روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیرمحمد حاج یوسفی، ص ۱۹۵ـ ۲۲۲، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۱۳۷۸ش.

[۱۶] . ر.ک: ­کدیور، جمیله، تحول گفتمان سیاسی شیعه در ایران، ص ۴۲، دوم، تهران، طرح نو، ۱۳۸۰ش.

[۱۷] . برای بحث تفصیلی درباره سازگاری ها و ناسازگاری های کاربرد تحلیل گفتمان در مطالعات اسلامی، با تمرکز بر مباحث اندیشه سیاسی اسلام، به مقاله­ای از نگارنده در این زمینه نگاه شود. ر.ک: بهروز لک، غلامرضا، «کاربرد تحلیل های گفتمانی در مطالعات سیاسی اسلامی»، در: روش شناسی مطالعات سیاسی در اسلام، تهران، دانشگاه امام صادق علیه السلام، ۱۳۸۶.

[۱۸] . ر.ک: نبوی، مبانی منطق و روش شناسی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۸۴ش.

[۱۹] . Meta theory.

[۲۰] . آزاد ارمکی، تقی، نظریه در جامعه شناسی، ص ۲۰ ـ ۴۴، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.

[۲۱] . چالمرز، آلن اف، چیستی علم؛ درآمدی بر مکاتب علم شناسی فلسفی، ترجمه سعید زیباکلام، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.

[۲۲] . موسوی گیلانی، سید رضی، «دکترین مهدویت و کارکرد آن از منظر انسان­شناسی و جامعه­شناسی»، فصلنامه انتظار، ش۱۶.

[۲۳] . همان.

[۲۴] . همان.

[۲۵] . ر.ک: کارگر، رحیم، «فلسفه نظری تاریخ و دکترین مهدویت»، فصلنامه انتظار، ش ۱۷.

[۲۶] . ر.ک: صمدی، قنبرعلی، «دکترین مهدویت؛ چیستی، خاستگاه، ضرورت ها و راه کارها»، فصلنامه انتظار، ش ۱۶.

[۲۷] . http://web.linix.ca/pedia/index.php/Doctrine.

[۲۸] . Matt. 7:28, 22:33; Mk. 1:22, 4:2, 11:18, 12:38; Luke 4:32, etc.

[۲۹] . (John 7:16)

[۳۰] .http://www.lightplanet.com/mormons/basic/doctrines/doctrine_eom.htm.

[۳۱] . Mircea Eliade (editor), The Encyclopedia of Religion, Macmillan publishing company, New York, 1987, vol 4, pp. 384 – ۳۸۵, “Doctrine”, by Richard Comstock.

[۳۲] . Cathechesis.

[۳۳] . Kerygma.

[۳۴] . M. E. William, New catholic Encyclopedia, second edition, Thomson Gale, washington, D.C, 2003, vol 4, p. 802.

[۳۵] . Eliade, ibid.

حجت الاسلام والمسلمین دکتر غلام رضا بهروز لک

ماهنامه انتظار موعود – شماره ۲۰

۱۳ فروردین ۱۳۹۴ | پیوندک |
ارسال دیدگاه

*

code

KHAMENEI KHAMENEI